u/Geldingmustang

Eğer bir gün olur da Fuji dağını ziyaret etmek için doğu tarafından gelirseniz, yolunuz Ashigara dağının yakınlarından geçebilir. Bölgeyi ziyaret etmeye karar verirseniz de bazı ev ve dükkanlarda gürbüz, baltalı ve bazen de ayıya binen bir çocuğun figürleri veya çizimleri ile karşılaşabilirsiniz!

Japon mitolojisinin ve folklorunun en sevilen kahramanlarından biri olan Kintarō, bilinen adıyla "Altın Çocuk", Ashigara Dağı'nın derin ve vahşi ormanlarında doğup büyümüş efsanevi bir figürdür. İnanılmaz bir doğuştan güce sahip olan bu gürbüz çocuk, üzerinde "altın" anlamına gelen "Kin" (金) kanjisi işlenmiş kırmızı bir önlük giyer ve omuzunda her zaman devasa bir balta (masakari) taşır. Efsaneye göre bir "Yama-uba" (dağ cadısı veya orman ruhu) tarafından büyütülen Kintarō, insanlardan tamamen izole bir şekilde doğanın kucağında yetişmiştir. Ormanın sakinleri olan ayılar, geyikler, maymunlar ve tavşanlar onun en yakın dostları olmuş, günlerini onlarla devrilmiş ağaç kütükleri üzerinde neşe içinde güreşerek yaparak geçirmiştir. Kintarō'nun çocukluk efsanesinin en ikonik sahnesi, devasa ve vahşi bir ayıyı güreşte mağlup ettikten sonra onu ehlileştirip kendine sadık bir binek hayvanı yapmasıdır; bu durum onun doğa üzerindeki mutlak ancak uyumlu hakimiyetini simgeler.

Gençlik yıllarına adım attığında Kintarō'nun kaderi, ormanın sınırlarını aşıp Japon feodal tarihinin destansı sahnelerine doğru yönelir. Dönemin en ünlü ve saygın samuray komutanı Minamoto no Yorimitsu, Ashigara Dağı'ndan geçerken bu vahşi gencin inanılmaz fiziksel gücüne ve potansiyeline bizzat tanık olur. Tam o sırada bir ağacı kökünden söküp taşımaktadır! Yorimitsu'nun teklifiyle vahşi doğayı ardında bırakıp medeniyetin yolunu tutan Kintarō, "Sakata no Kintoki" adını alarak efendisinin hizmetine girer. Ormanın yenilmez çocuğu, kısa sürede samuray onurunu benimseyerek Yorimitsu'nun en güvendiği dört sadık korumasından (Shitennō) biri rütbesine yükselir. Sakata no Kintoki kimliğiyle sayısız savaşa katılır ve özellikle Ōeyama dağındaki korkunç iblis Shuten-dōji'nin alt edilmesi gibi efsanevi maceralarda gösterdiği kahramanlıklarla adını Japon tarihine ve folkloruna ölümsüz harflerle yazdırır. Kintarō'nun geçmiş hikayesi tabii ki gerçek olmamakla beraber, Sakata no Kintoki diye bir savaşçının gerçekten yaşadığı düşünülmektedir, tabii ki gerçekse de geçmiş yaşamının çok daha farklı olmuş olacağı kesin!

Kintarō'nun vahşi doğadan medeniyete uzanan bu destansı yolculuğu; Enkidu, Romulus ve Remus ve Tarzan gibi farklı coğrafyaların ünlü "vahşi adam" arketipiyle karşılaştırıldığında, Japon toplumunun kültürel değerlerine dair çok derin bir analitik tablo ortaya koyar. Kintarō'nun bir dağ cadısı tarafından dış dünyadan izole büyütülmesi, Roma İmparatorluğu'nun kuruluş mitinde dişi bir kurt tarafından emzirilen Romulus ve Remus efsanesiyle evrensel bir paralellik taşır; ancak Romulus doğadan aldığı bu ilkel gücü yeni bir medeniyet kurmak için emperyal bir eyleme dönüştürürken, Kintarō var olan merkezi otoriteye (Yorimitsu) sarsılmaz bir sadakatle boyun eğerek devlete entegre olur. Öte yandan, Kintarō'nun orman hayvanlarına hükmetmesi akıllara bu efsaneden yıllar sonra yazılmış da olsa modern Batı'nın "Soylu Vahşi"si Tarzan'ı getirir. Ne var ki Tarzan, insan medeniyetini yozlaşmış ve ikiyüzlü bulup bireyci bir özgürlükle doğaya (saf olana) geri dönmeyi seçerken, Kintarō samuray onurunu ve toplumsal itaati ulaşılması gereken en yüce mertebe olarak görür ve ormanı bir daha dönmemek üzere ardında bırakır. Son olarak Kintarō'nun medeniyet tarafından "ehlileştirilmesi", belki insanlık tarihinde "Vahşi Adam" arketipinin ilk örneği, Gılgamış Destanı'nın ikinci ana karakteri Enkidu ile de keskin bir zıtlık oluşturur. Tıpkı Kintarō gibi ormanda hayvanlarla büyüyen Enkidu, medeniyete karıştıkça vahşiliğini ve gücünü kaybetmiş, insan olmanın ve faniliğin trajedisiyle yıkılmıştır. Oysa Kintarō ehlileşirken gücünden hiçbir şey kaybetmeden, ilkel enerjisini devletin bekası için kullanır. Yani Sümerliler için doğa daha büyük bir güç kaynağı ve onun parçası olmak doğaya övgü sayılabilir, ancak Japon kültüründeki yansımaya bakılırsa doğanın gücü de medeniyet için kullanılmalıdır, onun bir aracı olmalıdır.

Kintarō karakteri antik dönemde birçok tasvire konu olmuş, hikayesi kuşaklarca aktarılmıştır. Bugün özellikle turistik yönü(özellikle yerli turistleri için) de önem kazanmıştır. Her sene 5 Mayıs oğlan çocukları günü olarak kutlanır, bu kutlamada çocukların da Kintarō gibi güçlü ve cesur olmalarını teşvik etmek için bu figürleri kullanmak yaygındır. Yine anime kültürünü de etkilemeden duramamış, Kintarō-Altın çocuk animesine esin kaynağı olmuştur.

Kaynak:

https://jref.com/articles/kintar%C5%8D-the-golden-boy.317/

https://reallyruraljapan.com/myths-and-legends

Ashkenazi, Michael. "Handbook of Japanese mythology." (2003): 1-400.

Phyllis ve Aristoteles'in öyküsü, Orta Çağ Avrupa'sında ortaya çıkmış ve aklın tutku karşısındaki zayıflığını vurgulayan oldukça popüler bir efsanedir. Hikayeye göre, yaşlı ve bilge filozof Aristoteles, öğrencisi Büyük İskender'i güzel eşi (bazı versiyonlarda cariyesi) Phyllis'e olan aşırı düşkünlüğü konusunda uyarır ve bu aşkın onu devlet işlerinden alıkoyduğunu söyler. Bu duruma öfkelenen Phyllis, intikam almak için zekice bir plan yapar ve Aristoteles'i baştan çıkarmaya karar verir. Güzelliği ve cilvesiyle filozofu adeta büyüler. Aşkına karşılık vermek için ise Aristoteles'e tek ve oldukça aşağılayıcı bir şart koşar: Filozofun sırtına binip onu bahçede bir at gibi sürecektir. Aristoteles tutkusuna yenik düşer; ağzında gem, sırtında Phyllis ile dört ayak üzerinde emeklerken İskender onları yakalar. Aristoteles zekice bir manevrayla durumu kurtarmaya çalışarak dersini verir: "Eğer bir kadın, benim gibi yaşlı ve bilge bir adamı bu hale getirebiliyorsa, senin gibi genç ve ateşli birine neler yapabileceğini sen düşün."

Bu hikaye, Orta Çağ ve Rönesans döneminde edebiyatta ve kültürde sıklıkla işlenen "Kadınların Gücü" temasının en tipik örneklerinden biridir. Bu temanın temel amacı, Samson ve Delilah veya Adem ve Havva gibi dini figürlerin hikayelerinde olduğu gibi, kadınların cazibesinin en güçlü, en dindar veya en bilge erkekleri bile nasıl ahlaki bir çöküşe veya utanca sürükleyebileceğini göstermektir. Antik Yunan düşüncesinin ve rasyonalitenin en büyük otoritelerinden biri olan Aristoteles'in, genç bir kadın tarafından kelimenin tam anlamıyla ehlileştirilmesi ve boyunduruk altına alınması, dönemin toplumuna hem komik bir hiciv hem de ahlaki bir uyarı sunmuştur.

Sanattaki yansımalarına baktığımızda , bu motifin 13. yüzyıldan 16. yüzyıla kadar inanılmaz bir çeşitlilikle görselleştirildiğini görürüz. Kiliselerdeki ahşap koro koltuklarının altlarındaki oymalarda (misericord), fildişi aynalarda, duvar halılarında ve dönemin soylularının masalarını süsleyen pirinç su testilerinde (aquamanile) bu sahne defalarca resmedilmiştir. Görsel kompozisyon her zaman keskin bir zıtlığa dayanır: Yerde emekleyen, cübbesi içinde komik duruma düşmüş yaşlı, sakallı bir filozof ile onun sırtında zarif kıyafetler içinde, elinde kamçı veya dizgin tutan, kendinden emin genç bir kadın. Bu imge, bedensel arzuların entelektüel kibre karşı kazandığı yıkıcı zaferin dönemsel bir sembolü haline gelmiştir.

Kaynak:

Bu motif de dahil olmak üzere sanatta kadın gücünü(genellikle erkek üzerindeki etkisi merkezli) ifade eden başka motifleri de inceleyen ilginç bir kitap:

Smith, Susan L. (1995). The Power of Women: A Topos in Medieval Art and Literature. University of Pennsylvania Press.

Görsel kaynaklar:

https://raekoda.tallinn.ee/en/showpieces/aristoteles-ja-phyllis/

https://ericgerlach.com/2019/12/12/phyllis-rides-aristotle/

Eski evlerdeki vitrinlere dikkatli bakanlar veya yaşı yetenler bilecektir, bir zamanlar bizzat bu topraklarda üretilmiş bir viskimiz vardı: Ankara Viskisi.

Üretilme fikri ilk ortaya çıktığında bile dirençler ile karşılaşan, en sonunda da tarihe karışan bu viskinin hikayesini belgeler ile inceleyen bir yazıyı paylaşmak isterim.

"ANKARA VİSKİSİ

TEKEL’in çok özel bir çalışma sonucunda üretmeye başladığı Ankara Viskisi, 2000’li yıllarda piyasadan çekilene kadar Türkiye’de üretilen ilk ve tek viski olarak rafları ve mütevazı ev barlarımızı süsledi. Ankara Viskisi 1960’larda yurtdışına bağımlılığı azaltmak, para çıkışını durdurmak ve yerli malını desteklemek için üretilmiş bir içki ve tadı nasıl olursa olsun bence Türkiye alkollü içki kültürü açısından bir kilometre taşı. 2004’de TEKEL’in özelleşerek Mey İçki haline gelmesi, 2011 yılında da dünya alkol devi Diageo’nun Mey İçki’yi 2,1 milyar dolar fiyatla satın alması, maalesef Ankara Viskisi’nin sonu anlamına geliyor.

Ankara Viskisi ile ilgili elimizdeki en büyük kaynak, Dr. Turgut Yazıcıoğlu’nun artık sadece sahaflarda bulunan, Ankara Bira Fabrikasında Yapılan Viski İmal Denemeleri adlı kitabı. Kitapta Yazıcıoğlu konuyu şöyle aktarıyor:

“II. Dünya Savaşı’ndan sonra [viski tüketiminin] memleketimizde de arttığını gören hükümetimiz, dövizden tasarruf sağlamak amacıyla viskinin yurtiçinde yapılmasına, gereken denemelerin müdürlüğünce hemen başlatılmasına karar verdi. Böylece Ankara Bira Fabrikası’ndaki viski yapım denemelerine 1957 yılı Ocak ayında ve benim nezaretim altında başlandı. İki yıl kadar süren bu deneme yapımından sonra elde olunan deneme viskileri dinlendirerek ulaştırıldı, eskilerle mukayeseli çeşni muayenelerine tabi tutuldu. Bu muayeneler sonunda elde edilmiş olan deneme, viskilerimizin en az yabancı emsallerinin ayarında olduğunu, Ankara’daki viski denemelerimizin başarıyla sonuçlandığını gösterdi. 64 yılından itibaren daha geniş çapta yapıma geçilmesine ve elde mevcut deneme viskilerinin Ankara Viskisi adı altında piyasaya sunulmasına karar verildi.”

Türkiye’de viski tarihinden bahsederken mutlaka Kerim Yanık’ın anılarına da değinmemiz gerekiyor. 1967 yılında Ankara Atatürk Orman Çiftliği’nde bulunan Tekel Bira Fabrikası’nda işçi olarak çalışmaya başlayan Kerim Yanık, daha sonra pek çok farklı görevde Tekel’e hizmet vermiş, Mecidiyeköy Likör Fabrikası’nı yönetmiş ve biradan şaraba, viskiden liköre uzun yıllar ülkemize büyük hizmetler vermiş bir kişi. Kerim Yanık, Tekel’in Nesi Kaldı, Damaklarda Tadı Kaldı kitabında, Ankara Viskisi üretimine başlanması fikrinin ithal viskilerin ülkemizde her geçen gün artarak tüketilmesi nedeniyle ortaya atıldığını söylüyor. Mustafa Kemal Atatürk’ün direktifleriyle kurulan bira fabrikasında 1957 yılında başlayan viski üretim denemeleri, 1964 yılına kadar devam etmiş. Ankara Bira Fabrikası’nda projenin başına Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi’nden Prof. Dr. Turgut Yazıcıoğlu getirilmiş, yedi yıllık viski üretim çalışmalarının sonunda 1964’te Ankara Viskisi’ni piyasaya sürme kararı verilmiş. Aynı dönemde Gaziantepli deneyimli bakır ustaları tarafından bir adet viski imbiği yapımına da başlandığını öğreniyoruz. Kerim Yanık anılarında Ankara Viskisi’nin hazin sonuna da değiniyor.

“Yoğun ısrar ve zorlamaların sonucunda 1998 yılında programa alınıp 2002 yılında tamamlanan Viski Modernizasyonu ve Kapasite Artışı Projesi ile Ankara Viskisi için nihayet ciddi bir adım atılmıştı. Bu projeyle kesintisiz viski suması (viski alkolü) üretimi, viski olgunlaştırma ve eskitme çalışmaları ilk meyvesini 2002 yılı içinde vermişti. Yıllık viski üretimi kapasitesi 500 bin  litreye çıkartılmış, olgunlaştırma ve eskitme için Fransa’dan her biri beş yüz litrelik 1000 adet viski fıçısı ithal edilmişti. Ankara Viskisi üretimine ve iyileştirmelerine yönelik yapılan bunca çalışma bugün hangi noktada derseniz, cevabı kocaman bir “hiç”tir. 2004 yılında yapılan özelleştirmeyle modernize edilen ve kapasitesi hiç küçümsenmeyecek seviyeye çıkartılan viski tesisi de diğer 17 içki fabrikasıyla birlikte Mey Alkollü İçkiler San. ve Tic. Anonim Şirketi bünyesine katıldı. Bu özelleştirmeyle birlikte Ankara Viskisi’nin yeni sahibi olan Mey’den doğal olarak viski üretimini daha yukarı çıkartacağı bekleniyordu. Ancak söz konusu şirket viski üretimine kısa süre içinde son verdi. Büyük çabalar ve harcamalar sonunda kurulan bu yeni tesis, daha hiç kullanılmamış yeni fıçılarıyla birlikte satışa çıkarıldı. Sonuçta bin adet yeni fıçı Fransa’daki bir viski firmasına, imbik ve tamamlayıcı ekipmanlar da ABD’deki başka bir viski firmasına satılıverdi.”

Ankara Viskisi fermantasyon, iki kez distilasyon gibi üretim yöntemleri açısından değerlendirildiğinde İskoçya viskilerine oldukça benziyor. Ancak Ankara Viskisi “viski” midir, hâlâ tartışma konusu; şu anda dünyadaki tüm viski yasaları ve Türk Gıda Kodeksi’nde “pirinç dışı tahıllardan yapılan alkol” ibaresi bulunuyor. Ancak elimizdeki tüm metinlerden Ankara Viskisi üretiminde %15 oranında pirinç de kullanıldığını anlıyoruz. Pirinç ve arpa maltı mayşeleri maya katılarak fermantasyona uğruyor, %5-6 alkollü bir “ham bira” elde edildikten sonra iki kez imbikten geçiriliyor. İlk damıtımda %30-35 ikinci damıtımda %72-75 alkol oranına sahip bir alkol elde ediliyor (elde edilen bu ikinci distilat “viski suması” olarak geçiyor). Damıtık su kullanılarak alkol oranı %55’e düşürülen bu alkol, içleri yakılıp kömürleştirilen fıçılarda olgunlaşmaya bırakılıyor. Günümüzde viski üretiminde en önemli konu tutarlılık. Sürekli aynı tadı yakalayabilmek büyük bir ustalık ve titizlik gerektiriyor. Kullanılan tahıl ve mayşenin hep aynı karakterde olması, fermantasyon ve damıtım koşullarının sürekli kontrol edilmesi, fıçıların sürekli kontrol edilerek alkolün uzun süre olgunlaştırılması, viskinin kalitesini belirleyen en önemli unsurlar. Ankara viskisinin sınırlı miktarda üretilmesi, tüm Türkiye’ye ulaştırma çabasıyla yeterince olgunlaştırılmadan tüketiciye ulaşması Ankara Viskisi ile ilgili eleştirilerin başında geliyor. Nitekim yukarıdaki fotoğraftaki koleksiyonumda gördüğünüz gibi pek çok Ankara Viskisi şişesi farklı renklerde ve lezzetlerde olduğu için Ankara Viskisi’ne tadım notu yazmak ve puanlamak da çok kolay değil. Çünkü her şişede farklı aromalarla karşılaşmak mümkün."

Tabii ki üretimdeki sorunlara(pirinç kullanımı? üretimde standardizasyon? dinlendirme?) dayanarak uluslararası rakiplerine göre Ankara Viskisinin serbest piyasada da dayanabilmesi için daha fazla adım gerekecekti, bu nedenle bu çabanın göze alınamaması beklenebilecek bir şey.

Ama potansiyeli de görmek lazım, 1961 yılında piyasa ortalaması sayılabilecek Amerikan, İskoç ve Kanada viskileri arasında Ankara'da bir tadımda birincilik almış, 1963 yılında farklı varyasyonlar ile girdiği Brüksel tadımlarında Amerikan viskilerinin üzerinde yer almış, Berlin'deki tadımlarda takdir toplamış bir viski, hem de tüm kusurlarına rağmen. Gerçekten bu bariz sorunları da yönetebilseler nasıl bir ürün olacaktı sormuyor değilim.

Son olarak, tatmamış olduğum bu viski ile ilgili çok büyük bir kişisel soruya daha sahibim. Elimde olan tek bir son parti üretimdeki şişe... Saklanıp tarihsel değerini mi korumalı? Açılıp da tat hafızamın içerisinde yerini mi bulmalı? Güzel ama zor bir soru!

Kaynak:

https://www.meleklerinpayi.com/ankara-viskisi/

https://seyler.ekstat.com/img/max/800/N/NNf3AQ6UwgYqYmTJ-637508024167557459.jpg

Hepimize tanıdık bir isim, genellikle de hastane ismi olarak!.. Döneminde rahat bir yaşam yerine inandıklarının peşinden koşmayı tercih eden Florence Nightingale'in hikayesini bugün paylaşmanın anlamlı olacağını düşündüm.

Varlıklı bir ailenin kızıydı. 12 Mayıs 1820’de Floransa’da dünyaya gelir. Derbyshire, Hampshire ve Londra’da yetişiştir. Babasından Yunanca, Fransızca, Almanca, İtalyanca, tarih, felsefe ve matematik dersleri alır. 7 Şubat 1837’de Tanrı’nın sesini duyduğuna inanarak kendini insanların mutluluğuna adamanın yollarını aramaya başlar. Bir hastanede çalışmak ister; ancak ailesi bu isteğine karşı çıktı. Florence da işe parlamento raporlarını inceleyerek başlar. Kısa sürede halk sağlığı ve hastaneler konusunda epey bilgi sahibi olur.

Florence ilk hemşirelik eğitimini, Almanya’da, Düsseldorf’un bir banliyösü olan Kaiserswerth’te Theodore Fliedner isimli bir protestan papazının ve eşinin  çalıştırdığı bir hastane, yetimhane ve okulda alır. Burada ilaçları tanır, yara pansumanını öğrenir, kol ve bacak kesilmelerini seyreder ve ölmekte olan hastaların bakımını yapar. Kendini hiç bu kadar mutlu hissetmediğini söyleyen Florence, “Şimdi hayatı sevmenin ne olduğunu biliyorum” diye yazmıştır. İngiltere’ye döndükten sonra, annesi, kızının hemşire olarak çalışmasına izin verir. 1853’te, Harley Street’te, zengin ve soylu kadınların yattığı özel bir bakımevinde çalışmaya başlar. Babası da ona, yılda 500 £ gibi yüksek bir maddi katkı verir.

Londra’da 1854 yılında patlak veren kolera salgınında Florence yakınlarında bulunan Middlesex hastanesindeki hastaların yardımına koşar. Kolera, Vibrio cholerae denen bir bakterinin neden olduğu ve çok şiddetli ishalle ortaya çıkan bir barsak infeksiyonudur. Hastayı bazen birkaç saat içinde öldürebilir. 19. yüzyılda binlerce kişinin ölümüne yol açmıştır.

O yaz İngiltere ve Fransa, Osmanlı imparatorluğu ile birlikte Rusya’ya savaş açarlar.

Florence evinde otururken İngiliz ordusunun 1854 sonbaharında yaşadığı feleketleri okur. Fransızlar ve Osmanlılarla birlikte Çarlık Rus ordularına karşı savaşmak için Kırım’a gönderilen askerleri hastalıktan kırılmaktadır.

Üsküdar’da bulunan İngiliz askeri hastaneleri yetersiz kalmaktadır. Gemilerle Kırım’dan getirilen yaralı askerler durumu daha da kötüleştirmektedir. Yazıyı yazan Times gazetesinin Türkiye’deki muhabiri, “askerler can çekişerek ve ilgisizlikten mi ölmeli” diye sormaktadır. Bu haber kamuoyunda büyük bir infial yaratır.

Savaş bakanı Sydney Herbert, o zaman için yeni ve riskli olan bir karar alır ve Florence’a bir mektup yazarak, savaşa onun başkanlığında bir hemşire grubu göndermek için yardımını ister. Zaten daha önce Florence ta savaş bölgesine gitme arzusunu ona mektupla bildirmiştir. Florence başkanlığında 38  yürekli hemşireden oluşan bir ekip İstanbul’a gitmek için gemiye binerler. İstanbul’a ayak bastıklarında durumun düşündüklerinden çok daha kötü olduğunu görürler.

Florence ve ekibi Üsküdar’daki İngiliz askeri hastanelerine ayak bastıklarında aşırı bir hasta sayısı ile karşılaşırlar. Her şey yetersizdir: yiyecek, yatak, yorgan. Uzun bir yolculuktan sonra Kırımdan getirilen yaralılar pislik içinde ve sıklıkla açlıktan ölmek üzeredirler.

Başlangıçta, bir çok askeri hekim Florence ve diğer hemşirelerden hoşlanmazlar. Fakat o, hekimlerin direktiflerini harfiyen yerine getirerek onların saygısını kazanır. Florence’ın ilişkisinin en kötü olduğu doktor, onun kadar inatçı olan Dr. John Hall’du. Esas görev yeri Kırım olan bu sert karakterli İskoç, İngiliz ordusunun tıbbi personelinin
başıydı. Hall hastanelerdeki problemlerin abartıldığını düşünüyor ve askerlere aşırı ilgi gösterilmesinden hoşlanmıyordu.

İngiliz ordusunun Kasım 1854’te girdiği ilk büyük muharebelerden sonra hastaneye yüzlerce yaralı getirilmişti. Artık hemşireler dahil herkesin yardımına ihtiyaç vardı.

Florence, askeri hastanelerin iyi yönetilmesi gerektiğini anlar. Hiç durmadan çalışmaktadır. Hemşire ve askerlerin eşlerini pijama ve çarşafların yıkanması, erkekleri de tuvaletlerin temizlenmesi için görevlendirir. Londra’da bulunan savaş bakanı Sydney Herbert’e sürekli mektuplar yazarak gerekli malzemelerin teminini ister. Kendi parası ve halktan toplanıp The Times gazetesi aracılığı ile yollanan paralarla temizlik fırçası, battaniye, sürgü, ameliyat masası gibi ihtiyaçları temin eder. Her gece binlerce hastanın yattığı uzun koridorlarda kilometrelerce yürür. Artık herkes ona saygı duymaktadır.

Fransız kökenli bir aşçıbaşı olan Alexis Soyer, Florence’a mutfakların düzenlenmesi konusunda yardımcı olur. Mayıs ayında Soyer ile birlikte Kırım’a gider. Birkaç gün sonra Kırım ateşi hastalığına yakalanarak yataklara düşer. Tam olarak eski sağlığına kavuşamasa da, savaşın sonuna kadar çalışmaya devam eder.

Florence’ı elinde lamba ile gösteren ve “Lambalı kadın” lakabını almasını sağlayacak resimlerden  ilki 1855 yılı başlarında ”Illustrated London News” isimli haftalık dergide yayımlandı. Savaşta önemli bir başarının olmadığı dönemde, Florence cesareti ile dünyada meşhur olmuştu. Fasa fiso dediği şöhretten hiç hoşlanmazdı. Fakat kendisine karşı olanları susturmak için kamuoyunun gücünü ve Kraliçe Victoria’nın kendisine olan desteğini kullanmayı bilirdi. Şöhret ona güç vermişti fakat bunun başka insanların yaptıklarını ve savaşın neden olduğu insan kayıplarını  gölgelemesinden korkardı.

Çabuk oluşan şöhretin yükü ailesinin, özellikle de kız kardeşi Parthenope’un omuzlarına çökmüştü. Parthenope, Florence’ın yaptığı çalışmaları tanıtmak amacı ile  aile fertlerine, arkadaşlarına ve tanıdıklarına yüzlerce mektup yazdı. Onun imajını düzenlemeye gayret ederken Florence’in özel hayatın korunması konusundaki arzusuna da saygı gösterdi. Bütün bu çabalar sadece Florence Nightingale efsanesini  ve  lamba ışığında tek başına hemşirelik yapan azize imajını kuvvetlendirmeye yaramıştır.

Florence’in elinde lamba tutan ve çoğunlukla ona pek benzemeyen resimleri çömleklerde, hatıra eşyalarında ve kağıt torbalar üzerinde görülmeye başlandı. Hakkında şarkılar ve şiirler yazıldı. 1857 yılında Amerikalı şair Henry Wadsworth yazdığı ‘Santa Filomena” şiiri ile sonsuza kadar “lambalı kadın” imajını perçinledi.

Üsküdar’daki 2 hastane çok büyük, soğuk, kirli ve başlangıçta pis kokuluydu. Hemşireler her gün, çamaşır yıkamak, dikiş dikmek ve yemek yapmak gibi ağır fiziki koşullarda saatlerce çalışırlardı. Daha tecrübeli olanlar ise,  bir kısmı ağır yaralı veya donmuş, yüzlerce hastanın pansumanlarını yapar ve sargılarını değiştirirdi.

Bu dehşete alışık olmayanlar Florence’a mevcut şartlardan ve üniformalarının çirkin ve rahat olmadığından şikayet ederlerdi. Florence’ın daha sonra en çok beğeneceği hemşire olacak olan Rebecca Lawfield bir gün şöyle demişti: “Keplerimizin, benim Üsküdar’a gelip hasta bakma arzum kadar büyük olacağını bilseydim, gelmezdim, Hanımefendi”.

Florence hemşirelerin erkekler ve doktorlar tarafından saygı görmesini, ayrıca onları diğer çalışanlardan ayıran üniformalarının ve Scutari (Üsküdar) yazan göğüs şeritlerinin önemi nedeni ile de kendilerine itaat edilmesini isterdi.

On bir hemşire Üsküdar’dan geri dönmedi. Askerleri ve çok sayıda askeri hekimi öldüren hastalıklar onları da öldürmüştü.

Gazetelerde çıkan yazılar o güne kadar hiç olmadığı biçimde idarecilerin yetersizliğini ve askerlerin çektiği acıları gözler önüne seriyordu. Özellikle The Times gazetesi, Florence’ın hemşirelik için gönderilmesi gibi, bir çok değişikliğin başlatılmasını sağlamıştı.

Florence’ın Üsküdar’da yaptıkları hemşireliğin ötesindeydi. Rütbesi ne olursa olsun askerlere eşit muamele yapıyor ve onların ailelerinin iyiliğini de düşünüyordu. Ölenlerin yakınlarına taziye mektupları, eşini kaybedenlere para gönderiyor, kayıp veya hasta askerlerin ailelerinden gelen bilgi isteyen mektuplara cevap veriyordu.

Askerlerin okumasını temin amacı ile okuma odaları açmış, bu da erlerin okuma yazma bilmediğini düşünen komutanları çok şaşırtmıştı. İçkiye alternatif olması için, alkolsüz içeceklerin verildiği “Kafe İnkerman”ı açmıştı. Askerler maaşlarını içki  ve kumar’a harcamasınlar evlerine göndersinler diye bir banka sistemi kurulmasına yardımcı olmuştu.

Florence’ın askerlere olan sevgisi ile ilgili hikayeler İngiltere’yi sarmıştı.

Alma, İnkerman, Balaklava ve Sivastopol kuşatması gibi Kırım savaşının büyük muharebelerinde ölen İngiliz askeri sayısı hastalıkların öldürdüğünden çok daha azdır. Dizanteri ve koleradan ölenler 4 kat daha yüksektir. Yaralanmaların çoğu mermi ve şarapnele bağlıdır. Ayrıca askerlerde cephane patlamalarına bağlı yanıklar da olmuştur. Hafif süvari alayının talihsiz hücumunda  çok sayıda süvari  Rus topçu ateşi ile savaş dışı kalmıştır.

İngiliz ordusunun hekimleri kol ve bacak ampütasyonları (kesilmeleri) sırasında eter ve kloroform gibi yeni anestezikleri kullanmaktan çekiniyorlardı. Onların bu düşüncesini sağlıkçıların başkanı olan Dr. John Hall şöyle dile getirmişti; “bir insanın avazı çıktığı kadar bağırdığını duymak, onun sessizce mezara girmesini görmekten daha iyidir”.

Rus tarafında da, askeri bir cerrah olan Nikolai Pirogov Kırım savaşının tıbbi kahramanı olarak adını duyurmuştur. Anestezik ilaçları kullanmış, kırılan kemikleri alçı ile tesbit etmiş ve triyaj sistemini geliştirmiştir. Bu sisteme göre cepheden getirilen yaralılar gruplara ayrılyor ve tedaviden en çok yararlanacaklara öncelik tanınıyordu. Pirogov ayrıca kadınları da hemşire olarak kullanmıştı. Genç bir hemşire, Sivastopol kuşatması sırasında gösterdiği cesareti ile meşhur olmuş ve “Sivastopol Daşası” olarak ün salmıştır.

Nightingale hastalarla bizzat ilgileniyordu; ama sağlığın kurumsal yanını da ihmal etmedi. Önerdiği Kraliyet Ordu Sağlığı Komisyonu 1857’de görevine başladı. Nightingale’in komisyona sunduğu kapsamlı rapor, ertesi yıl yayımlandı. 1860’ta halkın verdiği bağışlarla oluşturulan 45 bin sterlinlik Nightingale Fonu’nu kullanarak; St. Thomas Hastanesi’nde türünün ilk örneği olan Nightingale Hemşirelik Okulu’nu kurdu.

Verdiği hizmetler nedeniyle Nightingale’in adı; Selimiye Kışlası’nda çalışırken oturduğu kulede açılan müzeye ve 1961’de İstanbul’da öğretime başlayan ilk yüksek hemşirelik okuluna verildi. Florence Nightingale hemşirelik mesleği ile adeta özdeşleşmişti.

Doğum günü olan 12 Mayıs’ta başlayan hafta, tüm dünyada ve Türkiye’de Hemşirelik Haftası olarak kabul edildi.

Ülkemizde de bu nedenle bugün, Hemşireler Günü olarak kutlanmaktadır, iyi ki de varlar!

Yazının ve görsellerin kaynakları:

https://kirimsavasi.com/yazi/florence-nightingale-muzesi-londra

https://www.murselcavus.com/florence-nightingale-lambali-kadin-efsanesi/

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11373583/

https://youtu.be/K2xPhXABJxI?si=E0BA8zeuGMRLNv1z

Comme le dit le proverbe, les bons artistes copient, les grands artistes volent !

Une symphonie inoubliable, et l'une des plus belles mélodies composées par Brahms. Vous êtes venus pour le premier mouvement, et vous êtes restés pour le troisième !