r/RusyaTR

1919–1922 arası Türkiye Kurtuluş Savaşı sürerken, Anadolu’da durum pek anlatıldığı kadar “yalnız başına” değildi. O dönem yeni kurulan Sovyet Rusya ile Ankara hükümeti arasında beklenmedik bir yakınlaşma vardı. İki tarafın da ortak bir düşmanı vardı: Batılı güçler ve özellikle İngiltere’nin bölgede kurmaya çalıştığı düzen.

Ankara hükümeti henüz uluslararası alanda tanınmazken, Sovyetler Türkiye’yi erken dönemde tanıyan ilk güçlerden biri oldu. 1920’den itibaren Moskova’dan Anadolu’ya ciddi miktarda yardım gönderildi. Bu sadece sembolik bir destek değildi; altın, silah ve mühimmat doğrudan savaşın kaderini etkileyen seviyedeydi. Bazı kaynaklara göre yaklaşık 10 milyon ruble altın, binlerce tüfek ve yüzlerce makineli tüfek Anadolu’ya ulaştırıldı.

Bu ilişki 1921 Moskova Antlaşması ile resmiyet kazandı. Antlaşma ile Sovyetler Misak-ı Milli sınırlarını büyük ölçüde tanıdı ve Türkiye’nin bağımsızlık mücadelesine açık destek verdi. Türkiye ise Sovyetlerle doğrudan bir ideolojik ittifaka girmeden, daha çok “çıkar dengesi” üzerinden bir ilişki yürüttü. Yani bu bir komünizm yakınlaşması değil, tamamen jeopolitik bir hamleydi.

İlginç olan taraf şu: Bugün Türkiye’de bu dönem genelde yüzeysel anlatılır, Rusya tarafında ise Türkiye’nin Kurtuluş Savaşı’na verilen destek çok daha net şekilde vurgulanır. İki ülke arasındaki bu erken dönem işbirliği, aslında bugünkü ilişkilerin temelini atan ilk ciddi temaslardan biri.

Bu hikaye şunu gösteriyor: Uluslararası ilişkilerde dostluk ya da düşmanlık kalıcı değil, çıkarlar kalıcı. 1920’lerde Türkiye ile Sovyetler’in aynı safta olması da bunun en net örneklerinden biri.

Sovyet döneminden kalan en ilginç yapılardan biri “kapalı şehirler”. Rusça’da ZATO diye geçiyor. Klasik şehir mantığıyla işlemiyorlar; çoğu zaman haritalarda ya hiç görünmüyorlar ya da farklı isimlerle geçiyorlar ve dışarıdan birinin kafasına göre girip çıkması mümkün değil.

Bu şehirlerin kurulma nedeni genelde stratejik. Nükleer araştırma merkezleri, askeri tesisler, roket üretimi gibi alanlar bu şehirlerin içinde toplanmış. Sovyetler döneminde tamamen izoleydiler; şehirlerin adı bile gizli tutuluyordu. Posta adresleri bile “şehir adı + numara” şeklindeydi, gerçek isimler resmi olarak kullanılmıyordu.

Bugün tamamen ortadan kalkmış değiller. Rusya’da hâlâ onlarca kapalı şehir var ve sistem büyük ölçüde devam ediyor. İçeri girmek için özel izin gerekiyor. Orada yaşayan insanlar ise normal hayatlarına devam ediyor; okullar, hastaneler, marketler var. Yani içeride “normal bir şehir hayatı” var ama dış dünyayla bağlantısı kontrollü.

İlginç olan taraf ise bu şehirlerde yaşayanlara bazı avantajlar da sağlanıyor. Maaşlar genelde ortalamanın üstünde, altyapı daha düzenli ve güvenlik seviyesi yüksek. Bunun karşılığı ise hareket özgürlüğünün sınırlı olması ve dışarıyla temasın kısıtlı olması.

Dışarıdan bakınca biraz “kapalı kutu” gibi duruyor ama aslında bu şehirler, Sovyetler’den kalan güvenlik ve kontrol mantığının bugüne uzanan hali. Modern Rusya’da teknoloji ve savunma altyapısının önemli bir kısmı hâlâ bu sistem içinde dönüyor.

Rusya’da araba kültürü sadece “ulaşım” değil, direkt ülkenin tarihine bağlı bir mesele gibi duruyor. Özellikle Sovyet döneminden beri yerli üretim araçlar günlük hayatın merkezinde olduğu için, insanların arabaya bakışı da Türkiye’den baya farklı gelişmiş.

Sovyetler döneminde otomobil herkesin kolay ulaşabildiği bir şey değildi. Ama devlet, kendi üretim sistemini kurmaya çok önem verdi. Bunun en bilinen sonucu da AvtoVAZ ve doğal olarak Lada markası oldu. Bugün internette Lada’larla sürekli dalga geçiliyor ama olay aslında düşündüğünden daha derin. Çünkü o araçlar “ucuz araba” olmaktan çok, Sovyet sonrası dönemin hayatta kalma makineleri gibi görülüyor.

Özellikle eski Lada modelleri inanılmaz basit mantıkla üretilmişti. Elektronik az, mekanik yapı düz, tamiri kolay. Rusya gibi iklimin sert olduğu, yolların her yerde aynı kalite olmadığı bir ülkede bu büyük avantajdı. Araba bozulsa bile çoğu insan kendi garajında çözebiliyordu. Bu yüzden Rusya’da “eski ama yürüyen araba” kültürü hâlâ güçlü.

90’larda Sovyetler çökünce ülkedeki araba kültürü de tamamen değişti. Bir anda Alman ve Japon araçları prestij sembolüne dönüştü. Moskova’da Mercedes görmek “başardım” hissi verirken, eski Sovyet bloklarının arasında duran siyah S-Class’lar yeni dönemin sembolü oldu. Ama aynı anda milyonlarca insan hâlâ Lada kullanmaya devam ediyordu. Bu yüzden Rusya’da araba kültürü uzun süre iki ayrı dünyanın karışımı gibi gelişti.

Bugün ilginç olan şey ise şu: Batı markalarının büyük kısmı çekilmesine rağmen Rusya yine kendi üretim tarafını ayakta tutmaya çalışıyor. Modern Lada modelleri hâlâ piyasada. Üst tarafta ise Aurus gibi tamamen devlet destekli ultra lüks araç projeleri var. Yani aynı ülkede hem “çekiçle tamir edilen eski Lada” kültürü hem de Rolls-Royce seviyesinde gösterilmeye çalışılan yerli makam araçları aynı anda var oluyor.

Türkiye tarafıyla kıyaslayınca fark daha net görünüyor. Türkiye’de araba kültürü daha çok ithalat ve tüketim üzerinden gelişti son zamanlarda TOGG gibi atılımlar olmasına rağmen. Rusya’da ise yerli üretim, devlet politikası ve iklim şartları işin içine daha fazla girdiği için arabalar biraz daha “ülkenin karakterinin parçası” gibi duruyor. Bu yüzden Rusya’daki araba kültürüne bakınca sadece otomobil değil, direkt Sovyet mirasını ve ülkenin geçirdiği dönüşümü de görüyorsun.

Peki, Türkiye'de de zamanında Devrim projesiyle benzer bir yerli otomobil girişimi vardı ama süreç çok farklı ilerledi. Bazen düşününce insan merak ediyor: eğer o proje devam etseydi, Türkiye’de araba kültürü bugün daha farklı bir noktada olur muydu?

Rusya liglerinde Türk oyuncu çok çıkmadı ama çıkanlar arasında gerçekten “hikâye bırakmış” isimler var kaldı ki iki tanesi zaten herkesin bildiği gibi: Fatih Tekke ve Gökdeniz Karadeniz.

Fatih Tekke, Zenit’e gittiğinde takımın hücumuna direkt etki etti. 2008’de UEFA Kupası’nı kazanan kadrodaydı. Zenit’in o dönemde Avrupa’da yaptığı çıkışta payı olan oyunculardan biri olarak hatırlanıyor. Süresi çok uzun değildi ama zirve bir döneme denk geldi.

Gökdeniz Karadeniz ise işin başka boyutu. Rubin Kazan’da 10 yıl oynadı, 2 lig şampiyonluğu gördü ve kulübün sembol isimlerinden biri haline geldi. Hâlâ Rubin taraftarları için “bizden biri” gibi anılır. Türkiye’den gidip Rusya’da bu seviyede kalıcı olan başka oyuncu yok.

Bunların dışında Rusya’da oynamış ama aynı etkiyi bırakamamış isimler de var. Hasan Kabze yine Rubin Kazan’da uzun süre oynadı ama Gökdeniz kadar efsaneleşmedi. Caner Erkin kısa süre CSKA’da denendi ama tutmadı. Arda Turan kariyerinin son döneminde Rubin’e gitti ama fizik olarak eski halinde değildi.

Genel tablo ise Rusya Premier Ligi Türk oyuncular için zor bir lig gibi gözükebilir yahut da çok cazip olmayabilir son zamanlardaki FIFA yaptırımları nedeniyle. Fizik, disiplin, iklim… adapte olmak kolay değil. O yüzden çok oyuncu gidip kısa sürede dönüyor. Ama adapte olanlar da direkt iz bırakıyor ve uzun yıllar hatırlanıyor. Rus taraftarıysa son derece kucaklayıcı. Bu yüzden liste kısa ama net: gerçekten “efsane” diyebileceğin isim sayısı az, ama olanlar da gerçekten sağlam.

Rusya’da bu iş Türkiye’deki gibi tamamen Instagram DM kültürü üzerinden dönmüyor. Instagram hâlâ kullanılıyor ama özellikle son birkaç yılda insanlar farklı platformlara daha çok kaydı. O yüzden çoğu yabancının yaptığı ilk hata, sadece Instagram üzerinden yürümeye çalışmak oluyor. En yaygın yöntem hâlâ dating app’ler. Tinder eskisi kadar güçlü değil ama tamamen ölmüş de değil. Büyük şehirlerde hâlâ kullanılıyor. Son dönemde ise Mamba ve Twinby daha fazla görünmeye başladı. Özellikle Mamba baya eski ve Rusya tarafında hâlâ ciddi kullanıcı kitlesi olan bir uygulama. Twinby ise daha “yeni nesil” vibe’da ilerliyor. VK (VKontakte) hâlâ önemli. Dışarıdan bakınca “Rus Facebook’u” gibi görünüyor ama insanlar hâlâ aktif kullanıyor. Özellikle üniversite toplulukları, şehir grupları, etkinlik sayfaları falan burada dönüyor. Türkiye’deki gibi sadece stalk uygulaması değil, gerçekten sosyal ağ gibi kullanılıyor. İnsanlarla ortak ilgi alanı üzerinden tanışma kısmı burada daha doğal ilerliyor. Telegram da düşündüğünden daha büyük olay. Sadece mesajlaşma değil; şehir grupları, etkinlik kanalları, yabancı toplulukları, hatta direkt arkadaşlık/dating grupları bile var. Özellikle Moskova, Saint Petersburg ya da Kazan’daki birçok sosyal çevre Telegram üzerinden dönüyor. Instagram tarafında ise olay biraz farklı. Türkiye’deki gibi herkesin hesabı aşırı açık değil. Birçok kişi daha kapalı ve küçük çevre kullanıyor. O yüzden “random dm” kültürü burada daha düşük çalışıyor. Ortak arkadaş, ortak ortam ya da başka platformdan geçiş daha doğal oluyor. Bir de şu var: Rusya’da insanlar online’da tanışsa bile olayı çok hızlı ilerletmiyor. Türkiye’deki gibi 10 mesaj sonra aşırı samimiyet kurma olayı daha az. Önce biraz gözlemliyorlar. O yüzden fazla kasan ya da yapay davranan insanlar direkt göze batıyor. Rusya’da tanışma işi tamamen “tek uygulama” meselesi değil. Dating app + VK + Telegram + Sosyal Çevre kombinasyonu üzerinden ilerliyor. En büyük fark ise insanların biraz daha kontrollü ve mesafeli başlaması.

Genetik tarafıyla başlarsak; Rusya dediğin yer homojen değil. Slav, Tatar, Kafkas, Baltık… karışım bol. Bu da yüz hatlarında daha keskin jawline, açık ten, açık renk göz gibi özelliklerin daha sık görülmesine yol açıyor. Ama mesele sadece “güzel gen” değil, o genin nasıl taşındığı.

Burada kültür giriyor. Rusya’da dış görünüşe özen göstermek baya normal. Saç, makyaj, kombin… “özel gün” değil, günlük hayat standardı gibi. Türkiye’de ortalama bir günde göremeyeceğin özeni sokakta görüyorsun. Bu da ister istemez genel algıyı yukarı çekiyor.

Bir de feminenlik meselesi var. Rusya’da kadınların tavrı genelde daha net: feminen görünmekten çekinmiyorlar. Topuklu, etek, düzgün giyinme, bakımlı olma… Bunlar “fazla” sayılmıyor. Türkiye’de ise bu bazen ya abartı ya da “gereksiz” gibi algılanabiliyor. Dolayısıyla Türk erkeğinin alışık olduğu standartla Rusya’daki standart çarpışınca fark daha büyük hissediliyor.

Erkek-kadın dinamiği de etkiliyor. Rusya’da kadın-erkek rolleri biraz daha klasik kalmış durumda. Erkekten beklenti daha net, kadının kendini sunuşu daha belirgin. Bu da “aura” dediğimiz şeyi güçlendiriyor. Yani sadece fiziksel değil, davranışla gelen bir çekicilik var.

Bir de işin psikolojik tarafı var: “farklı olan her zaman daha çekici gelir.” Türkiye’de alıştığın profil başka, Rusya’da gördüğün başka. Beyin direkt “bu farklı” diye kodluyor, o da algıyı büyütüyor... yani özetle mesele sadece güzellik değil; genetik + bakım + feminenlik + farklılık hissi birleşince böyle bir etki çıkıyor.

Soğuk Savaş yıllarında, ABD Başkanı Eisenhower’ın Sovyet vatandaşlarına kapitalizmin komünizmden daha iyi olduğunu gösterecek bir proje aramasıyla başlıyor bu hikâye. Bunun sonucu olarak 1959 yılında Amerikan hükümeti, Moskova’da “Amerikan Ulusal Fuarı” açmaya karar veriyor. O dönem başkan yardımcısı olan Richard Nixon da bu işle görevlendirilip SSCB’ye gönderiliyor.

Fuar sırasında Nixon, Sovyet lideri Khrushchev ile sohbet ederken yanlarında bulunan ve o sıralar Pepsi’nin pazarlama müdür yardımcısı olan Donald M. Kendall, Khrushchev’in sıcaktan bunaldığını fark ediyor ve ona bir bardak Pepsi uzatıyor. Yukarıdaki fotoğraf da tam o anda çekiliyor. O dönem için Pepsi adına inanılmaz bir PR başarısı sayılıyor bu.

Aradan yıllar geçiyor. Donald Kendall artık Pepsi’nin başkanı olmuş durumda, Nixon ise ABD Başkanı. Kendall, Nixon ile olan yakınlığını kullanarak Sovyetler Birliği’nde Pepsi satmanın yollarını aramaya başlıyor.

1972 yılında Pepsi ile Sovyetler arasındaki anlaşma neredeyse tamamlanıyor. Pepsi, Sovyetler’de satılan ilk Batılı ürün olacak. Ama küçük bir problem var: Sovyetler’de ruble dışında doğru düzgün kullanılabilen bir para birimi yok ve rublenin uluslararası piyasada değeri bulunmuyor.

Bunun üzerine taraflar trampa sistemine geçiyor. Sovyetler, Pepsi’ye para yerine votka ile ödeme yapmayı teklif ediyor. Ülkede satılan votkanın büyük kısmı zaten devlet üretimi olduğu için, ödemelerde Stolichnaya votkası kullanılmaya başlanıyor.

İşin ilginç taraflarından biri de şu: Ödemede kullanılan Stolichnaya’nın tarifinin, periyodik cetvelin mucidi Dmitri Mendeleyev’in geliştirdiği reçetelerden birine dayandığı söyleniyor.

Anlaşma imzalanıyor ve Pepsi, Sovyetler Birliği’nde satılan ilk Batılı ürün oluyor. Aynı süreçte şirket ABD’de alkollü içki pazarına da giriyor çünkü artık elinde satması gereken tonla Rus votkası var ama olay burada da bitmiyor.

1989’a gelindiğinde ilk anlaşmanın süresi dolmak üzere. Sovyet halkı Pepsi’yi baya sevmiş durumda ve Pepsi’nin Sovyet topraklarında artık 20 fabrikası var. O noktada iş milyar dolarlık pazara dönüşüyor ama Sovyetler’in elindeki votka bu büyüklükteki ticareti karşılamaya yetmiyor. Ruble ise hâlâ uluslararası piyasada işe yaramıyor.

Bunun üzerine Sovyetler bu kez ödeme olarak askeri ekipman teklif ediyor.

Evet, bildiğiniz savaş araçları.

Anlaşma sonucunda Pepsi’ye 17 dizel denizaltı, 1 kruvazör, 1 destroyer ve 1 fırkateyn veriliyor. Ve teknik olarak Pepsi kısa süreliğine dünyanın en büyük 6. donanmalarından birine sahip oluyor. Daha sonra bu gemiler İsveç’te hurdaya ayrılıp satılıyor. Olaydan sonra Pepsi CEO’su Donald Kendall’ın yaptığı açıklama ise ayrı efsane:

>“Sovyetleri sizden daha hızlı silahsızlandırıyoruz.”