u/CrownEducationRussia

2000’lerin Rus interneti baya ayrı bir evrendi. O dönem VK’ye girip full albüm dinlemek, yeni çıkan filmi bulmak ya da torrentten oyun indirmek insanların gözünde “yeraltı işi” gibi durmuyordu. Direkt internetin normal hali gibiydi.

Birçok insanın Spotify’ı, Steam’i, Netflix’i falan zaten yoktu. Olsa bile çoğu kişi ödeme yapabilecek durumda değildi. 90’ların ekonomik çöküşünden çıkan ülkede insanlar internete erişmeye başlamıştı ama Batı’daki subscription kültürü diye bir şey henüz oturmamıştı. Böyle olunca korsan doğal şekilde sistemin kendisine dönüştü.

VK’nin bir dönemde inanılmaz büyümesinin sebeplerinden biri de buydu zaten. İnsanlar sosyal medya olarak değil, dev müzik arşivi gibi kullanıyordu. Türk internetindeki eski Fizy döneminin steroid basmış hali gibi düşün. Torrent tarafı daha da absürttü. Özellikle oyun konusunda korsan kullanmayan genç bulmak zordu. Hatta birçok kişi için “oyun satın almak” uzun süre garip bir şeydi çünkü internet kültürü tamamen paylaşım üzerine kurulmuştu.

Batı interneti copyright sistemiyle daha kontrollü ilerlerken Runet yıllarca daha kaotik kaldı. Eski Rus internetini yaşamış insanların hâlâ “internetin en özgür dönemi oydu” demesinin sebebi biraz bu.

Rusya’da 9 Mayıs sıradan bir millî bayram gibi geçmiyor. Ülkede bugün hâlâ “Büyük Vatanseverlik Savaşı” olarak anılıyor ve özellikle yaşlı nesil için mesele sadece tarih değil, direkt aile hafızasının bir parçası gibi yaşanıyor. II. Dünya Savaşı sırasında Sovyetler Birliği inanılmaz ağır kayıplar verdi. Milyonlarca insan öldü, bazı şehirler tamamen yok oldu ve savaş neredeyse her aileyi bir şekilde etkiledi. Bu yüzden bugün bile insanların büyükbabalarının madalyalarını sakladığını, eski aile fotoğraflarını paylaştığını veya savaşa dair hikâyeleri anlattığını görmek mümkün. 9 Mayıs yaklaşınca şehirlerin havası da değişiyor. Metroda savaş şarkıları çalmaya başlıyor, sokaklarda Sovyet döneminden kalma semboller ortaya çıkıyor, birçok insan aile büyüklerinin asker fotoğraflarıyla yürüyüşlere katılıyor. Dışarıdan bakınca bazen sadece askerî geçit törenleri öne çıkıyor ama ülkenin içinde hissedilen şey biraz daha farklı. Daha çok kolektif hafıza ve nesilden nesile taşınan bir savaş hikâyesi gibi yaşanıyor. Savaşın Rusya'ya etkisi ile ilgili bir takım veriler ektedir:

• Savaş 1418 gün sürdü (22 Haziran 1941 – 9 Mayıs 1945)
• Sovyetler Birliği toplam yaklaşık 27 milyon insan kaybetti
• Yaklaşık 8.7 milyon Sovyet askeri öldü
• Yaklaşık 18 milyon Sovyet askeri yaralandı veya sakat kaldı
• Sovyet ordusunda savaş boyunca yaklaşık 34 milyon kişi görev yaptı
• Yaklaşık 70.000 köy ve kasaba yok edildi veya ağır hasar aldı
• 1.700’den fazla şehir ciddi şekilde yıkıma uğradı
• 32.000’den fazla fabrika, tesis ve sanayi merkezi zarar gördü
• Leningrad Kuşatması 872 gün sürdü
• Milyonlarca insan savaş nedeniyle yer değiştirmek zorunda kaldı
• Sovyetler Birliği savaşta toplam nüfusunun yaklaşık %13–14’ünü kaybetti
• Tarihin en büyük ve en kanlı kara savaşlarından biri olarak kabul ediliyor

Soğuk Savaş yıllarında, ABD Başkanı Eisenhower’ın Sovyet vatandaşlarına kapitalizmin komünizmden daha iyi olduğunu gösterecek bir proje aramasıyla başlıyor bu hikâye. Bunun sonucu olarak 1959 yılında Amerikan hükümeti, Moskova’da “Amerikan Ulusal Fuarı” açmaya karar veriyor. O dönem başkan yardımcısı olan Richard Nixon da bu işle görevlendirilip SSCB’ye gönderiliyor.

Fuar sırasında Nixon, Sovyet lideri Khrushchev ile sohbet ederken yanlarında bulunan ve o sıralar Pepsi’nin pazarlama müdür yardımcısı olan Donald M. Kendall, Khrushchev’in sıcaktan bunaldığını fark ediyor ve ona bir bardak Pepsi uzatıyor. Yukarıdaki fotoğraf da tam o anda çekiliyor. O dönem için Pepsi adına inanılmaz bir PR başarısı sayılıyor bu.

Aradan yıllar geçiyor. Donald Kendall artık Pepsi’nin başkanı olmuş durumda, Nixon ise ABD Başkanı. Kendall, Nixon ile olan yakınlığını kullanarak Sovyetler Birliği’nde Pepsi satmanın yollarını aramaya başlıyor.

1972 yılında Pepsi ile Sovyetler arasındaki anlaşma neredeyse tamamlanıyor. Pepsi, Sovyetler’de satılan ilk Batılı ürün olacak. Ama küçük bir problem var: Sovyetler’de ruble dışında doğru düzgün kullanılabilen bir para birimi yok ve rublenin uluslararası piyasada değeri bulunmuyor.

Bunun üzerine taraflar trampa sistemine geçiyor. Sovyetler, Pepsi’ye para yerine votka ile ödeme yapmayı teklif ediyor. Ülkede satılan votkanın büyük kısmı zaten devlet üretimi olduğu için, ödemelerde Stolichnaya votkası kullanılmaya başlanıyor.

İşin ilginç taraflarından biri de şu: Ödemede kullanılan Stolichnaya’nın tarifinin, periyodik cetvelin mucidi Dmitri Mendeleyev’in geliştirdiği reçetelerden birine dayandığı söyleniyor.

Anlaşma imzalanıyor ve Pepsi, Sovyetler Birliği’nde satılan ilk Batılı ürün oluyor. Aynı süreçte şirket ABD’de alkollü içki pazarına da giriyor çünkü artık elinde satması gereken tonla Rus votkası var ama olay burada da bitmiyor.

1989’a gelindiğinde ilk anlaşmanın süresi dolmak üzere. Sovyet halkı Pepsi’yi baya sevmiş durumda ve Pepsi’nin Sovyet topraklarında artık 20 fabrikası var. O noktada iş milyar dolarlık pazara dönüşüyor ama Sovyetler’in elindeki votka bu büyüklükteki ticareti karşılamaya yetmiyor. Ruble ise hâlâ uluslararası piyasada işe yaramıyor.

Bunun üzerine Sovyetler bu kez ödeme olarak askeri ekipman teklif ediyor.

Evet, bildiğiniz savaş araçları.

Anlaşma sonucunda Pepsi’ye 17 dizel denizaltı, 1 kruvazör, 1 destroyer ve 1 fırkateyn veriliyor. Ve teknik olarak Pepsi kısa süreliğine dünyanın en büyük 6. donanmalarından birine sahip oluyor. Daha sonra bu gemiler İsveç’te hurdaya ayrılıp satılıyor. Olaydan sonra Pepsi CEO’su Donald Kendall’ın yaptığı açıklama ise ayrı efsane:

>“Sovyetleri sizden daha hızlı silahsızlandırıyoruz.”

Rusya’da araba kültürü sadece “ulaşım” değil, direkt ülkenin tarihine bağlı bir mesele gibi duruyor. Özellikle Sovyet döneminden beri yerli üretim araçlar günlük hayatın merkezinde olduğu için, insanların arabaya bakışı da Türkiye’den baya farklı gelişmiş.

Sovyetler döneminde otomobil herkesin kolay ulaşabildiği bir şey değildi. Ama devlet, kendi üretim sistemini kurmaya çok önem verdi. Bunun en bilinen sonucu da AvtoVAZ ve doğal olarak Lada markası oldu. Bugün internette Lada’larla sürekli dalga geçiliyor ama olay aslında düşündüğünden daha derin. Çünkü o araçlar “ucuz araba” olmaktan çok, Sovyet sonrası dönemin hayatta kalma makineleri gibi görülüyor.

Özellikle eski Lada modelleri inanılmaz basit mantıkla üretilmişti. Elektronik az, mekanik yapı düz, tamiri kolay. Rusya gibi iklimin sert olduğu, yolların her yerde aynı kalite olmadığı bir ülkede bu büyük avantajdı. Araba bozulsa bile çoğu insan kendi garajında çözebiliyordu. Bu yüzden Rusya’da “eski ama yürüyen araba” kültürü hâlâ güçlü.

90’larda Sovyetler çökünce ülkedeki araba kültürü de tamamen değişti. Bir anda Alman ve Japon araçları prestij sembolüne dönüştü. Moskova’da Mercedes görmek “başardım” hissi verirken, eski Sovyet bloklarının arasında duran siyah S-Class’lar yeni dönemin sembolü oldu. Ama aynı anda milyonlarca insan hâlâ Lada kullanmaya devam ediyordu. Bu yüzden Rusya’da araba kültürü uzun süre iki ayrı dünyanın karışımı gibi gelişti.

Bugün ilginç olan şey ise şu: Batı markalarının büyük kısmı çekilmesine rağmen Rusya yine kendi üretim tarafını ayakta tutmaya çalışıyor. Modern Lada modelleri hâlâ piyasada. Üst tarafta ise Aurus gibi tamamen devlet destekli ultra lüks araç projeleri var. Yani aynı ülkede hem “çekiçle tamir edilen eski Lada” kültürü hem de Rolls-Royce seviyesinde gösterilmeye çalışılan yerli makam araçları aynı anda var oluyor.

Türkiye tarafıyla kıyaslayınca fark daha net görünüyor. Türkiye’de araba kültürü daha çok ithalat ve tüketim üzerinden gelişti son zamanlarda TOGG gibi atılımlar olmasına rağmen. Rusya’da ise yerli üretim, devlet politikası ve iklim şartları işin içine daha fazla girdiği için arabalar biraz daha “ülkenin karakterinin parçası” gibi duruyor. Bu yüzden Rusya’daki araba kültürüne bakınca sadece otomobil değil, direkt Sovyet mirasını ve ülkenin geçirdiği dönüşümü de görüyorsun.

Peki, Türkiye'de de zamanında Devrim projesiyle benzer bir yerli otomobil girişimi vardı ama süreç çok farklı ilerledi. Bazen düşününce insan merak ediyor: eğer o proje devam etseydi, Türkiye’de araba kültürü bugün daha farklı bir noktada olur muydu?

Rusya liglerinde Türk oyuncu çok çıkmadı ama çıkanlar arasında gerçekten “hikâye bırakmış” isimler var kaldı ki iki tanesi zaten herkesin bildiği gibi: Fatih Tekke ve Gökdeniz Karadeniz.

Fatih Tekke, Zenit’e gittiğinde takımın hücumuna direkt etki etti. 2008’de UEFA Kupası’nı kazanan kadrodaydı. Zenit’in o dönemde Avrupa’da yaptığı çıkışta payı olan oyunculardan biri olarak hatırlanıyor. Süresi çok uzun değildi ama zirve bir döneme denk geldi.

Gökdeniz Karadeniz ise işin başka boyutu. Rubin Kazan’da 10 yıl oynadı, 2 lig şampiyonluğu gördü ve kulübün sembol isimlerinden biri haline geldi. Hâlâ Rubin taraftarları için “bizden biri” gibi anılır. Türkiye’den gidip Rusya’da bu seviyede kalıcı olan başka oyuncu yok.

Bunların dışında Rusya’da oynamış ama aynı etkiyi bırakamamış isimler de var. Hasan Kabze yine Rubin Kazan’da uzun süre oynadı ama Gökdeniz kadar efsaneleşmedi. Caner Erkin kısa süre CSKA’da denendi ama tutmadı. Arda Turan kariyerinin son döneminde Rubin’e gitti ama fizik olarak eski halinde değildi.

Genel tablo ise Rusya Premier Ligi Türk oyuncular için zor bir lig gibi gözükebilir yahut da çok cazip olmayabilir son zamanlardaki FIFA yaptırımları nedeniyle. Fizik, disiplin, iklim… adapte olmak kolay değil. O yüzden çok oyuncu gidip kısa sürede dönüyor. Ama adapte olanlar da direkt iz bırakıyor ve uzun yıllar hatırlanıyor. Rus taraftarıysa son derece kucaklayıcı. Bu yüzden liste kısa ama net: gerçekten “efsane” diyebileceğin isim sayısı az, ama olanlar da gerçekten sağlam.

Sovyet döneminden kalan en ilginç yapılardan biri “kapalı şehirler”. Rusça’da ZATO diye geçiyor. Klasik şehir mantığıyla işlemiyorlar; çoğu zaman haritalarda ya hiç görünmüyorlar ya da farklı isimlerle geçiyorlar ve dışarıdan birinin kafasına göre girip çıkması mümkün değil.

Bu şehirlerin kurulma nedeni genelde stratejik. Nükleer araştırma merkezleri, askeri tesisler, roket üretimi gibi alanlar bu şehirlerin içinde toplanmış. Sovyetler döneminde tamamen izoleydiler; şehirlerin adı bile gizli tutuluyordu. Posta adresleri bile “şehir adı + numara” şeklindeydi, gerçek isimler resmi olarak kullanılmıyordu.

Bugün tamamen ortadan kalkmış değiller. Rusya’da hâlâ onlarca kapalı şehir var ve sistem büyük ölçüde devam ediyor. İçeri girmek için özel izin gerekiyor. Orada yaşayan insanlar ise normal hayatlarına devam ediyor; okullar, hastaneler, marketler var. Yani içeride “normal bir şehir hayatı” var ama dış dünyayla bağlantısı kontrollü.

İlginç olan taraf ise bu şehirlerde yaşayanlara bazı avantajlar da sağlanıyor. Maaşlar genelde ortalamanın üstünde, altyapı daha düzenli ve güvenlik seviyesi yüksek. Bunun karşılığı ise hareket özgürlüğünün sınırlı olması ve dışarıyla temasın kısıtlı olması.

Dışarıdan bakınca biraz “kapalı kutu” gibi duruyor ama aslında bu şehirler, Sovyetler’den kalan güvenlik ve kontrol mantığının bugüne uzanan hali. Modern Rusya’da teknoloji ve savunma altyapısının önemli bir kısmı hâlâ bu sistem içinde dönüyor.

Dışarıdan haberlere bakınca ülke sürekli “savaş halinde” gibi görünüyor ama şehir hayatının içine girince ilk fark edilen şey bunun gündelik akışa doğrudan yansımadığı. Moskova, Kazan, St. Petersburg gibi şehirlerde sabah metro dolu, insanlar işe gidiyor, kafeler açık, akşam restoranlar dolu. Sokakta siren, askeri hareketlilik, olağanüstü hal hissi yok. Günlük hayat kendi ritminde devam ediyor. Savaş aslında Rusya'da değil bildiğiniz gibi Ukrayna içinde ama bu “hiç etkilenmiyor” anlamına da gelmiyor. Etki daha çok arka planda. 2022’nin ilk döneminde ciddi bir dalgalanma yaşanmıştı; bazı uluslararası markalar çekildi, ithal ürünlerde boşluk oluştu, fiyatlar bir süre oynadı. Sonrasında sistem hızlı şekilde adapte oldu. Yerli alternatifler, paralel ithalat, farklı tedarik yolları devreye girdi. Bugün raflar dolu, ama eskiden alışılmış markaların yerini farklı isimler almış durumda yani Batılı markalar gitti/isim değiştirdi onun yerine ise Rusya'nın yerel sermayesi boşalan sektörleri doldurdu ve bu durumdan da ciddi kâr elde ettiler.

Finans tarafı daha görünür bir değişim yarattı. Visa/Mastercard’ın ülkede çalışmaması, Mir kart sistemi, bazı uluslararası ödeme platformlarının devre dışı kalması gibi şeyler özellikle yabancılar için ilk başta kafa karıştırıcı. Günlük hayatta ise insanlar buna alışmış; kart, nakit, yerel sistemlerle hayat devam ediyor. Yani sistem değişmiş ama durmuş değil.

Üniversite tarafı da benzer. Dersler, akademik takvim, kampüs hayatı normal akışında. Uluslararası öğrenciler hâlâ geliyor, hazırlık (dil) programları devam ediyor. Bazı üniversitelerde yabancı öğrenci sayısında dönemsel düşüş olmuştu ama tamamen kesilme gibi bir durum yok. Eğitim sistemi “savaş modu”na geçmiş gibi hissettirmiyor.

Sokakta hissedilen şey daha çok psikolojik katman. İnsanlar gündemi biliyor, konuşuyor ama hayatını onun etrafında kurmuyor. Türkiye’de ekonomik kriz varken insanların yine işe gidip akşam arkadaşlarıyla buluşması gibi bir durum. Büyük bir olay var ama günlük yaşamı tamamen kilitlemiyor. Kısaca tablo şöyle: cephe başka bir yerde, şehir hayatı başka bir ritimde. Etki var ama doğrudan değil; sistemin arka planında hissediliyor, gündelik akışı durdurmuyor.