Quốc gia hay tập đoàn quyền lực? Khi lãnh tụ trở thành “brand mascot” của chế độ
Có một cảm giác ngày càng khó bỏ qua khi quan sát Nga và Iran trong những năm gần đây: hai quốc gia này dường như không còn vận hành như những nation-state truyền thống nữa. Chúng giống những “corporate-state” khổng lồ hơn — nơi bộ máy quyền lực hoạt động như một tập đoàn đang cố bảo vệ tính liên tục của thương hiệu chính trị.
Trong mô hình đó, lãnh tụ không còn đơn thuần là người điều hành đất nước. Họ trở thành biểu tượng sống, một dạng “brand mascot” giữ cho toàn bộ hệ thống không rơi vào trạng thái phân mảnh.
Điều này nghe có vẻ cực đoan, nhưng càng nhìn kỹ vào cách các chế độ hiện đại vận hành trong thời chiến và khủng hoảng kéo dài, giả thuyết đó càng trở nên khó bác bỏ hoàn toàn.
Nga là ví dụ điển hình.
Putin của đầu thập niên 2000 được xây dựng như hiện thân của sự phục hưng nước Nga hậu Liên Xô. Hình ảnh của ông gắn liền với sự cứng rắn, quyết đoán và khả năng tái kiểm soát giới tài phiệt cùng bộ máy an ninh. Putin không chỉ là tổng thống; ông ta trở thành biểu tượng cho lời hứa rằng nước Nga sẽ không bao giờ bị humiliating như thời kỳ sụp đổ của Liên Xô nữa.
Nhưng nước Nga hiện tại lại tạo ra một hình ảnh hoàn toàn khác.
Chiến tranh Ukraine kéo dài vượt xa dự tính ban đầu. Những đợt drone strike đánh sâu vào lãnh thổ Nga bắt đầu xuất hiện thường xuyên hơn. Hệ thống quân sự liên tục bị lộ ra những tầng tham nhũng gần như khó tin, từ procurement cho đến logistics. Một phần lớn ngân sách quốc phòng dường như bị “rút ruột” ở nhiều cấp độ khác nhau, trong khi năng lực thực tế không phản ánh khối lượng tài nguyên đã bỏ ra.
Trong bối cảnh đó, điều kỳ lạ là hình ảnh công khai của Putin ngày càng trở nên “sterile” và được kiểm soát chặt chẽ hơn bao giờ hết. Những buổi xuất hiện trước công chúng mang cảm giác sân khấu hóa. Các tin đồn về body double kéo dài suốt nhiều năm không còn bị xem đơn thuần là trò đùa internet, bởi chính sự bất thường trong cách hệ thống quản lý hình ảnh lãnh tụ đã khiến người ta tiếp tục nghi ngờ.
Cảm giác đó còn mạnh hơn ở Iran.
Trong nhiều năm, hệ thống Iran được nhìn như một chế độ xoay quanh Supreme Leader. Nhưng càng về sau, người ta càng thấy quyền lực thật dường như phân tán giữa IRGC, các mạng lưới giáo sĩ, giới tình báo và những khối lợi ích kinh tế-an ninh. Lãnh tụ tối cao ngày càng giống một biểu tượng hợp pháp hóa hệ thống hơn là người trực tiếp điều khiển mọi thứ.
Đó là lý do nhiều analyst bắt đầu nhìn Nga và Iran không phải như dictatorship cổ điển, mà như những “Nation-State Corporations” — nơi các elite factions hoạt động giống hội đồng cổ đông bảo vệ tính liên tục của thương hiệu quyền lực.
Trong mô hình này, thứ đáng sợ nhất không phải chiến tranh hay suy thoái kinh tế.
Mà là fragmentation.
Bởi khi biểu tượng trung tâm biến mất, toàn bộ hệ thống bắt đầu có nguy cơ mất “psychological glue.” Các phe quyền lực sẽ bắt đầu hedging position. Giới tài phiệt chuyển tài sản ra ngoài. Các khối quân sự và tình báo tìm cách tự bảo vệ lợi ích riêng. Những vùng quyền lực địa phương bắt đầu hành xử độc lập hơn. Các thế lực bên ngoài sẽ ngay lập tức khai thác khoảng trống đó.
Nói cách khác, thứ hệ thống đang bảo vệ có thể không còn là cá nhân Putin hay Khamenei nữa.
Mà là “thương hiệu Putin” và “thương hiệu Khamenei.”
Điều này khiến nhiều chế độ hiện đại mang cảm giác giống “Zombie Regime” — một hệ thống vẫn còn quân đội, cảnh sát, bộ máy hành chính và khả năng kiểm soát xã hội, nhưng không còn phát ra cảm giác vitality thật sự. Nó tiếp tục tồn tại bằng inertia, fear, bureaucracy và narrative management hơn là niềm tin tự nhiên vào tương lai.
Creepy nhất là ở chỗ: khi nation-state bắt đầu hành xử như corporation, lãnh tụ không còn cần phải hoàn toàn “thật” theo nghĩa truyền thống nữa.
Điều quan trọng hơn là biểu tượng đó phải tiếp tục tồn tại đủ lâu để hệ thống phía sau không tự tan rã.